Ubwoko bushya bwavumbuwe n’abahanga burafatwa nk’umusekuru utaziguye dukomokaho

Hari igihe mu mateka yo guhindagurika k’umuntu kugeza ubu kitarumvwa neza n’abahanga muri siyansi. Hazwi ibintu bicye kuri icyo gihe bise icy’urujijo ("confusion"), kuko abahanga n’ubu batumvikana neza ku moko yabayeho icyo gihe, bityo iki cyabaye igihe cy’igihu hagati ya Homo erectus n’umuntu wa none, Homo sapiens.

Ubu, itsinda ry’abashakashatsi ryatangaje ubwoko bushya bushobora gutanga ubusobanuro kuri uko kutamenya, kandi ku bwabo, bushobora kuba ari bo basokuru bataziguye b’umuntu wa none.

Ni abo bise Homo bodoensis, babaga muri Afurika mu myaka ikabakaba 500,000. Ku bw’abakoze ubu bushakashatsi, aba barasubiza ikibazo cyari kiri mu guhinduka kwa muntu.

1. Ikirango gishya

Ya myaka y’urujijo (confusion ) iri mu gihe cyiswe "middle Pleistocene", igihe kuva mu 2020 bise ’Chibanian’ cyari hagati y’imyaka ya 774,000 na 129,000.

Abahanga ntabwo bazi neza ubwoko bwahuzwa n’ibisigazwa byinshi byo muri icyo gihe. Muri macye, ntabwo hazwi neza amoko y’abantu yavuyeho ayandi icyo gihe.

Igihe cya Chibanian ni igihe cy’ingenzi kuko ari cyo gihe Homo sapiens yabonetse muri Afurika, hamwe n’umuntu wa Neandertal i Burayi.

Ikibazo ni uko ibisigazwa byo muri icyo gihe cyabanjirije Homo sapiens na Neandertal "bisobanuwe nabi kandi bitumvikanwaho", nk’uko abahanga bakoze ubu bushakashatsi bushya babyanditse.

Abo bahanga bavuga ko ibisigazwa byo muri icyo gihe byabonetse byakunze kwitwa Homo heidelbergensis cyangwa Homo rhodesiensis, izo nyito zombi bakavuga ko zakomeje gusobanurwa mu buryo bunyuranye, bityo bigateza impaka.

Mu itangazo rya kaminuza ya Winnipeg yo muri Canada yanditse ubu bushakashatsi, Mirjana Roksandic uri mu babwanditse agira ati: "Kuvuga ibyo guhinduka kwa muntu muri icyo gihe byabaye ibidashoboka kubera kubura inyito nyayo isobanura imihindagurikire y’umuntu n’ibimukikije."

Bagendeye kuri iyo ngingo, Roksandic n’ikipe ye bakoze ubushakashatsi ku bisigazwa by’amateka byo mu gihe cya Chibanian byabonetse muri Africa no mu cyitwa Eurasia, maze banzura ko amoko ya Homo heidelbergensis na Homo rhodesiensis adakwiye kongera gukoreshwa, ahubwo hakwiye kubaho ikirango gishya kimwe: Homo bodoensis.

Aba bashakashatsi bavuga kandi ko ibisigazwa bimwe na bimwe byari byariswe Homo heidelbergensis mu by’ukuri ari ibya Neandertal, bwa bwoko bwabonetse i Burayi.

Naho ku bwoko bwa Homo rhodesiensis, bongeraho ko bwemewe mu buryo budakwiye, igice kimwe kuko izina ryashingiweho ari Cecil Rhodes, ikirango cya ba gashakabuhake b’Abongereza muri Afurika.

2. Umucyo

Homo bodoensis avana izina ku gahanga kabonetse ahitwa Bodo D’ar, muri Ethiopia.

Roksandic na bagenzi be bemeza ko Homo bodoensis ari we musekuru utaziguye wa muntu kandi afite byinshi biranga abantu ba mbere bo mu gihe cya Chibanian muri Afurika na bamwe bo mu Burayi bw’amajyepfo ashyira uburasirazuba.

Aba bahanga bavuga ko gukoresha ubwoko bwa Homo bodoensis bizafasha itumanaho mu gutanga umucyo ku gihe cya Chibanian.

Kuri Roksandic, izina rya Homo bodoensis ryamaze kwemerwa na komisiyo mpuzamahanga yo kwita ibintu byo muri zoologie/zoology, ikigo gishinzwe gukoresha neza amazina nyayo muri siyansi y’inyamaswa.

3. Kwigengesera

Inzobere ebyiri zabajijwe na BBC World, zitari muri ubu bushakashatsi, zigaragaza kwigengesera kuri iyi myanzuro.

Zeray Alemseged, umwarimu wa ’biologie organique’ n’ubumenyamuntu (anatomy) muri Kaminuza ya Chicago muri Amerika, ati: "Ntekereza ko abakoze ubu bushakashatsi bakoze ku kibazo gikomeye kandi kituzonze twese, ariko ntabwo batanga igisubizo kinyuze."

Zeray asobanura ko igikorwa cyo guha agahanga izina ry’ubwoko bushya kidahagije gukemura ukutamenya gusanzwe kuriho kuri Homo heidelbergensis.

Ati: "Uko mbitekereza, icyo dushaka ni ukubona ibindi bisigazwa byinshi by’i Burayi no muri Afurika kugira ngo tubyige tubimenye neza."

Jeff McKee, umwarimu mu ishami rya ’anthropologie’ muri Kaminuza ya Ohio muri Amerika, na we arashidikanya.

Ati: "Ubwoko bwa Homo heidelbergensis ni izina ritasobanutse neza mu gihe runaka, kuko nta muntu wabashije kumenya neza ibisigazwa byo muri icyo gihe.

"Ntekereza ko muri ubwo buryo nyine n’iyi nyito nshya ya Homo bodoensis na yo ishobora kuba ikintu kiri aho kitazafata umurongo igihe kirekire."

Ibivugwa na Zeray na McKee bitera gushidikanya ku byemezwa na Roksandic, gusa we yemeza ko ingingo ya Homo bodoensis "izaramba igihe kirekire".

Genesisbizz

Related Articles

Igitekerezo cyawe kirashyirwaho aruko gisusumwe

TANGA IGITEKEREZO