Ibiteye amatsiko wamenya ku nkomoko yo kwizihiza umunsi mukuru w’ubunani

Hari benshi batangira kwizihiza uyu munsi mukuru w’ubunani, abandi baraye batarwambaye aho bategereje ko saa sita z’ijoro bandikira imiryango yabo, abavandimwe babo cyangwa se n’abakunzi babo ubutumwa bugufi babifuriza umwaka mushya muhire w’2021.

Ubu hari n’abandi biteguye kurara bavuza amadebe n’induru bishimira uyu mwaka mushya ubura amasaha macye cyane.

Ese ko hafi ya buri muntu yaba Umukristo, umuhamya wa yehova, umurasta, umusilamu, umubudhiste, aba bose ko bishimira uyumunsi w’ubunani (bonne ane). Ubundi uyumunsi wizihizwa bwa mbere hari ryari ?

ESE WARUZIKO UYUMUNSI BWA MBERE WIZIHIZWA HARI MU MWAKA WA 45 MBERE YA YEZU?

Umunsi benshi mu batuye isi, bizihizaho ndetse bakishimira umwaka mushya baba bagiye gutangira ndetse bakishimira ko basoje n’undi mu mahoro.

Mu mwaka wa 45 mbere ya yezu, nibwo bwa mbere mu mateka y’isi umunsi wo kwizihiza umwaka mushya watangiye, icyi gihe hari tariki ya mbere z’ukwezi kwa mbere (Mutarama).

Ibi byashyizweho bagendeye ku ngengabihe ya “Julius Caesar”, uyu Julius bivugwako yavutse hagati ya tariki 12 na 13 z’ukwezi kwa karindwi mu mwaka w’100 mbere ya yezu.

Yari umugenerali w’umunyeroma akaba n’umunyapolitiki w’umunyagitugu wayoboye ubwami bw’abami bwa Roma mu gihe cy’umwaka umwe gusa, aho yaje kwicwa na ba mukeba be bari bahanganiye ingoma ya cyami icyi gihe hari mu mwaka wa 44 mbere ya yezu.

Uyu Jilius niwe waje gushyiraho ingengabihe ye izwi cyane nka Julian calendar gusa ubu ikoreshwa cyane ku isi ni ingengabihe ya Gregoire izwi nka Gregorian calendar.

Nyuma yuko Julius Caesar yari amaze gufata ingoma ya cyami, akaba umunyagitugu, yatangiye gutecyerezako ingengabihe y’abaroma bakoreshaga yari ishaje ndetse icyeneye kuvugururwa.

Mu cyinyejana cya 7 mbere ya yezu, calendar y’abaroma yakurikizaga ibihe by’ukwezi ibyo bita (lunar cycle ) mu ndimi z’amahanga. Ibi twabisobanura nk’inzira y’urugendo ukwezi gukora kuzenguruka isi ndetse tuziko ibi bituma harigice cy’imwe cy’ukwezi cyigira igicucu, aho rimwe ushobora kubona ukwezi ariko hasa nkahagaragara igice cyimwe cy’ako, ubundi tukabona kwagaragaye kose cyangwase hagaragara ¼ cy’ukwezi.

Kuzana ibishashi biturika ku munsi wo kurasa umwaka ntabwo ari iby’ubu

Uzi impamvu ibi biba, nuko ukwezi konyine ntikwaka, ahubwo ubushobozi bwo kwaka, kubukura ku zuba, rero bitewe naho kugeze kuzenguruka isi ndetse naho kuri ugereranyije naho izuba riri kurasira, ibi nibyo bituma tukubona kuzuye, cyangwa tukabona ½ cy’ukwezi cyangwa ¼ cyangwa se tukakubona kose kuzuye.

Ibi nibyo Abaromani ba cyera bagenderagaho babara ibihe byabo, gusa Julius we yahise yifuza kubihindura ngo kuko yabonaga ubu buryo bakoreshaga bukeneye kuvugururwa kuko rimwe na rimwe nk’igihe ukwezi kutabonekaga harigihe byabagoraga kubara ugasanga bari kwibeshya cyangwa basubiye inyuma, rero ibi byose Julius yifuzaga kubikosora.

Mu gushyiraho ingengabihe ye, Julius yiyambaje “Sosigenes”, umunya Alexandria wari intiti mu bigendanye n’ubumenyi bw’ikirere n’isanzure ndetse uyu yamugiriye inama yo kujya kure ibyo kwifashisha ingendo z’ukwezi akora ingengabihe ahubwo amugira inama yo gukoresha umwaka w’izuba nkuko abanya Egiputa ariko babaraga ibihe byabo.

Muri icyi gihe umwaka w’abanya Egiputa babaraga ko ungana n’iminsi 365 na ¼ cy’umunsi ndetse icyi gihe Julius we yahise yongera iminsi 67 k’umwaka wa 46 mbere ya yezu aho byatumye uyu mwaka utangira ku itariki ya 1, z’ukwezi kwa 1 mugihe mbere umwaka w’abo watangiraga mu kwezi kwa 3.

Icyi gihe nanone Julius yavuzeko buri nyuma y’imyaka 4 umunsi umwe ugomba kuzajya wongerwa ku kwezi kwa 2. Iyi niyo mpamvu buri mwaka w’igiharwe usanga ukwezi kwa kabiri kwawo gufite imibare itari ibiharwe , igabanyika na kabiri, mugihe umwaka utari igiharwe usanga ukwezi kwa kabiri kwawo gufite imibare y’ibiharwe.

Urugero umwaka 2020 kuko atari igiharwe ukwezi kwa kabiri kwawo kwari gufite iminsi 29, iminsi y’ibiharwe itagabanyika na kabiri gusa umwaka w’2021 kuko uyu mubare ari igiharwe ibi bituma ukwezi kwa kabiri kwawo kugira iminsi 28.

Nyuma yuko Julius yishwe mu mwaka wa 44 mbere ya yezu “Mark Anthony” yahinduye izina ry’ukwezi kwa Quintilis akwita Julius ukwezi kwa karindwi – Twika Nyakanga mu Kinyarwanda, mu gifaransa kwitwa Juillet cyangwa se July mu cyongereza. Bamwitiriye uku kwezi mu rwego rwo kumuha icyubahiro.

Mu Rwanda naho habaho ibirori byo gusoza umwaka bagatera ibishashi mu kirere ngo birasa ugiye baha ikaze undi

Umuco wo Kwizihiza umwaka mushya mu kwezi kwa mbere watangiye kwizihiwa mu bihe byo hagati bizwi nka ‘middle ages’ iyi ni imyaka yabayeho hagati y’ikinyejana cya 5 n’icya 15 ndetse abantu bose bizihije umunsi w’umwaka mushya ku itariki ya 1 z’ukwezi kwa 1 bakurikije ingengabihe ya Julius.

Muri iyi myaka maze kuvuga hejuru bakoze amakosa kuko habayemo kwibeshya kuko dukoze imibare twasanga ingengabihe ya Julius ntabwo yahuzaga neza tariki ya 1 z’ukwezi kwa 1 nk’umunsi watangiraga umwaka.

Julius na Sosigenes bakoze ikosa aho bibeshye mu gukora imibare y’iminsi igize umwaka w’izuba aho bavuzeko ari iminsi 365,242199 aho kuba iminsi 365.25.

Ibi byatumye iminota 11 buri mwaka yarongeye iminsi 7 ku mwaka, icyi gihe hari mu mwaka w’1000 ndetse nyuma hiyongereyeho iminsi 10 hagati mu cy’inyejana cya 15.

Insengero za Roma ya cyera zahise zitahura icyi cyibazo ndetse ahagana mu mwaka w’1570 Papa Gregoire wa 13 yifashishije intiti mu by’ubumenyi bw’icyirere w’umuyezuwiti witwaga Christopher Clavius aho aba bombi bakoze ingengabihe nshya, iyo twita “Calendar” mu ndimi z’amahanga ariyo yaje kwitwa ingengabihe ya Gregoire - Gregorian Calendar.

Mu mwaka w’1582, nibwo iyi ngengabihe ya Gregoire yacapwe ishyirwa hanze, ndetse iyi yo yaje ifite amategeko mashya, aho yavugaga ko umwaka nyuma y’imyaka ine hazajya haboneka umwaka bita leap year, uyu ni umwaka ufite iminsi 366, ukagira ukwezi kwa kabiri kugira iminsi 29, ubwo bisobanuyeko iyo uyu uvuyeho nibwo tubona umwaka ugizwe n’iminsi 365.

Kuva icyi gihe nibwo abantu batangiye kwizihiza umwaka mushya ku itariki ya 1, z’ukwezi kwa 1, ariko nta kwibeshya kw’iminsi kubayemo nkukwabaye igihe abantu bakoreshaga ingengabihe ya Julius, kuko yari irimo amakosa kugeza ubwo twakoresheje ingengabihe ya Gregoire arinayo tukigenderaho uyu munsi.


Ubunani ni umunsi Isi yose yizihiza

Yanditswe na MUNYESHYAKA Berrick

Genesisbizz

Related Articles

Igitekerezo cyawe kirashyirwaho aruko gisusumwe

TANGA IGITEKEREZO